دستگاه‌های موسیقی ایرانی چیست؟ راهنمای کامل و ساده برای مبتدی‌ها
اگر به‌تازگی وارد دنیای موسیقی سنتی شده‌اید، احتمالاً با واژه‌ی «دستگاه» زیاد روبه‌رو شده‌اید. اما دستگاه‌های موسیقی ایرانی چیستند و چرا شناخت آن‌ها مهم است؟
در این راهنمای کامل برای مبتدی‌ها، با مفهوم دستگاه، انواع دستگاه‌های اصلی و حال‌وهوای هرکدام آشنا می‌شوید.
دستگاه در موسیقی ایرانی یعنی چه؟
در موسیقی سنتی ایران، «دستگاه» یک چارچوب ملودیک است که مجموعه‌ای از گوشه‌ها را در خود جای می‌دهد. هر دستگاه:
 • فواصل مشخصی دارد
 • نت شاهد و ایست ویژه‌ای دارد
 • فضای احساسی منحصر‌به‌فردی ایجاد می‌کند
برخلاف «گام» در موسیقی غربی، دستگاه فقط توالی نت‌ها نیست؛ بلکه شامل الگوهای ملودیک تثبیت‌شده‌ای است که در قالب «ردیف» منتقل شده‌اند.
معرفی ۷ دستگاه اصلی موسیقی ایرانی
در موسیقی کلاسیک ایرانی، هفت دستگاه اصلی وجود دارد:
 1. شور
 2. ماهور
 3. همایون
 4. سه‌گاه
 5. چهارگاه
 6. نوا
 7. راست‌پنجگاه
در کنار این‌ها، پنج آواز (از جمله ابوعطا، افشاری، بیات ترک و دشتی) شاخه‌هایی از دستگاه شور محسوب می‌شوند.

حال و هوای هر دستگاه به زبان ساده

حال‌وهوای هر دستگاه به زبان ساده
دستگاه شور: رایج‌ترین دستگاه موسیقی ایرانی. فضایی صمیمی، احساسی و گاه اندوهگین دارد. بسیاری از قطعات سنتی محبوب در این دستگاه ساخته شده‌اند.
دستگاه ماهور: شاد و روشن. از نظر فواصل شباهت‌هایی به گام ماژور دارد و حس امید و شکوه ایجاد می‌کند.
دستگاه همایون: لطیف و اشرافی با حالتی درون‌گرا و کمی حزن‌آلود.
دستگاه سه‌گاه: پیچیده و عاطفی. بیانگر التهاب و احساسات عمیق.
دستگاه چهارگاه: پرشور و هیجان‌انگیز. انرژی و قدرت در آن برجسته است.
دستگاه نوا: آرام و متفکرانه با فضایی عرفانی.
دستگاه راست‌پنجگاه: کم‌اجرا و پیچیده. بیشتر برای نمایش مهارت نوازنده کاربرد دارد.
ردیف موسیقی ایرانی چیست؟
«ردیف» مجموعه‌ای منظم از گوشه‌هاست که ساختار دستگاه‌های موسیقی ایرانی را شکل می‌دهد. این مجموعه به‌صورت سینه‌به‌سینه منتقل شده و بعدها توسط استادانی مانند میرزا عبدالله و علی‌اکبر شهنازی تدوین و ثبت شده است.
یادگیری ردیف، پایه‌ی اصلی آموزش موسیقی سنتی و بداهه‌نوازی محسوب می‌شود.
چرا شناخت دستگاه‌ها برای مبتدی‌ها مهم است؟
آشنایی با دستگاه‌های موسیقی ایرانی به شما کمک می‌کند:
 • تفاوت فضای قطعات مختلف را تشخیص دهید
 • تغییر گوشه‌ها را درک کنید
 • اجرای خواننده و نوازنده را بهتر تحلیل کنید
 • گوش موسیقایی خود را تقویت کنید
در واقع، شناخت دستگاه‌ها باعث می‌شود شنونده‌ی فعال‌تری باشید.
چگونه یادگیری دستگاه‌های موسیقی ایرانی را شروع کنیم؟
برای شروع پیشنهاد می‌شود:

• ابتدا با دستگاه شور و ماهور آشنا شوید
• اجراهای اساتید را با تمرکز بر نام دستگاه گوش دهید
• اگر ساز می‌نوازید، تمرین گوشه‌های ابتدایی هر دستگاه را آغاز کنید
• از منابع آموزشی معتبر یا کلاس حضوری استفاده کنید

سوالات متداول در مورد دستگاه های ایرانی

سوالات متداول درباره دستگاه‌های موسیقی ایرانی
چند دستگاه در موسیقی ایرانی وجود دارد؟ هفت دستگاه اصلی و پنج آواز وابسته به دستگاه شور وجود دارد.
ساده‌ترین دستگاه برای شروع یادگیری کدام است؟ معمولاً دستگاه شور و ماهور برای مبتدی‌ها قابل‌درک‌تر هستند.
تفاوت دستگاه و گام چیست؟ گام فقط توالی نت‌هاست، اما دستگاه شامل ساختار ملودیک، گوشه‌ها و فضای احساسی مشخص است.
جمع‌بندی
دستگاه‌های موسیقی ایرانی ستون فقرات موسیقی سنتی ایران هستند. هر دستگاه دنیایی مستقل با رنگ‌آمیزی احساسی ویژه‌ی خود دارد. اگر به‌تازگی وارد این حوزه شده‌اید، شناخت دستگاه‌ها اولین قدم جدی برای درک عمیق‌تر موسیقی ایرانی است. با شنیدن فعال و تمرین مداوم، گوش شما به‌تدریج تفاوت دستگاه‌ها را تشخیص خواهد داد.