صدای باغلاما یکی از صداهای آشنای موسیقی آناتولی است؛ صدایی روشن، کشیده و ریتمیک که می‌تواند هم برای همراهی با آواز استفاده شود و هم یک قطعه را به‌تنهایی پیش ببرد. این ساز زهی مضرابی با دسته‌ای بلند و کاسه‌ای گلابی‌شکل، یکی از مهم‌ترین سازهای موسیقی فولکلور ترکیه به شمار می‌رود و در فرهنگ موسیقایی مناطق مختلف آناتولی جایگاه ویژه‌ای دارد.
اما باغلاما فقط یک ساز واحد نیست؛ نام «باغلاما» به خانواده‌ای از سازهای هم‌خانواده با اندازه‌ها و ویژگی‌های متفاوت اشاره می‌کند. در این خانواده، سازهایی مانند جورا (Cura)، تانبورا و دیوان قرار می‌گیرند.

چرا به آن باغلاما می‌گویند؟
نام «Bağlama» در ترکی با مفهوم «بستن» یا «گره زدن» ارتباط دارد و یکی از توضیح‌های رایج درباره نام‌گذاری آن، به پرده‌های بسته‌شده روی دسته ساز مربوط می‌شود.
برخلاف گیتار که پرده‌های فلزی آن در جای خود ثابت هستند، پرده‌های باغلاما به‌صورت نخ یا سیم‌هایی که دور دسته بسته شده‌اند ساخته می‌شوند. همین ویژگی به ساز اجازه می‌دهد جای پرده‌ها با دقت و متناسب با نیاز موسیقی تنظیم شود.
این موضوع فقط یک ویژگی ظاهری نیست؛ یکی از دلایلی است که باغلاما می‌تواند در موسیقی ترکی و موسیقی‌های منطقه، فواصل صوتی متفاوتی را اجرا کند.

باغلاما چند سیم دارد؟
در شکل رایج امروزی، باغلاما معمولاً دارای سه دسته سیم است که در مجموع می‌توانند هفت سیم داشته باشند. هر دسته از سیم‌ها نقش متفاوتی در ایجاد محدوده صوتی و هارمونی ساز دارد.
البته تعداد سیم‌ها و کوک باغلاما همیشه ثابت نیست و بسته به نوع ساز، منطقه و شیوه نوازندگی می‌تواند تغییر کند. حتی کوک‌های متنوعی برای این ساز وجود دارد که هرکدام برای سبک یا قطعات خاصی مناسب هستند.
همین تنوع کوک یکی از جذابیت‌های باغلاماست: نوازنده می‌تواند با تغییر کوک، شخصیت صوتی ساز را تا حد زیادی تغییر دهد.

تفاوت باغلاما و دیوان چیست؟

اینجا یک اشتباه رایج وجود دارد: دیوان رقیب یا ساز کاملاً متفاوتی از باغلاما نیست؛ دیوان یکی از سازهای بزرگ خانواده باغلاماست.
اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم، تفاوت اصلی آنها در اندازه، طول سیم، محدوده صوتی و رنگ صدا است.
باغلامای معمولی اندازه متوسطی دارد و صدای آن نسبتاً متعادل و انعطاف‌پذیر است؛ اما دیوان ساز بزرگ‌تری است و به دلیل ابعاد بزرگ‌تر، معمولاً صدایی بم‌تر، پرتر و عمیق‌تر دارد. منابع رسمی وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه نیز دیوان‌ساز را بزرگ‌تر از تانبورا معرفی کرده و آن را دارای پایین‌ترین محدوده صوتی در این خانواده می‌دانند⁠.
در خانواده باغلاما، هرچه به سمت سازهای بزرگ‌تر برویم، معمولاً با صدای بم‌تر و حجم صوتی بیشتری مواجه می‌شویم؛ برای همین دیوان می‌تواند در یک گروه موسیقی نقش صوتی متفاوتی نسبت به باغلامای معمولی داشته باشد.

چند حقیقت جالب درباره باغلاما

پرده‌های باغلاما قابل تغییرند.
پرده‌های بسته‌شده روی دسته، برخلاف پرده‌های ثابت گیتار، ساختاری انعطاف‌پذیر دارند. این ویژگی به ساز کمک می‌کند با نظام‌های صوتی و فواصل مورد استفاده در موسیقی منطقه سازگار شود.
باغلاما فقط با مضراب نواخته نمی‌شود.
روش معروفی به نام شِلپه (Şelpe) وجود دارد که در آن نوازنده بدون استفاده از مضراب و با انگشتان دست روی سیم‌ها می‌نوازد. این شیوه می‌تواند رنگ صوتی و تکنیک نوازندگی ساز را کاملاً تغییر دهد.
جنس چوب در صدای باغلاما اهمیت زیادی دارد.
بدنه، صفحه و دسته ساز می‌توانند از چوب‌های متفاوتی ساخته شوند. در منابع رسمی ترکیه، برای نمونه، توت برای صفحه، صنوبر برای قسمت سینه و چوب‌هایی مانند راش و نراد برای دسته ذکر شده است.
باغلاما با موسیقی عاشیقی پیوند عمیقی دارد.
این ساز در سنت موسیقی عاشیق‌ها، یعنی شاعران و نوازندگان دوره‌گرد آناتولی، نقشی مهم داشته و برای همراهی با آواز و روایت داستان‌ها استفاده شده است. به همین دلیل باغلاما فقط یک ساز برای تولید موسیقی نیست؛ بخشی از سنت شفاهی و داستان‌گویی منطقه نیز محسوب می‌شود.

باغلاما؛ سازی با یک صدای آشنا و یک خانواده بزرگ

شاید در نگاه اول باغلاما فقط یک ساز زهی با دسته‌ای بلند و بدنه‌ای چوبی به نظر برسد، اما پشت آن مجموعه‌ای از سنت‌های موسیقایی، شیوه‌های نوازندگی و سازهای هم‌خانواده قرار دارد.
از جورای کوچک و زیرصدا تا دیوان با صدای بم و پرحجم، هر عضو این خانواده شخصیت صوتی خاص خودش را دارد. همین تنوع باعث شده باغلاما در طول زمان بتواند از موسیقی محلی و عاشیقی گرفته تا اجراهای مدرن، همچنان جایگاه خودش را حفظ کند.