کلارینت از آن سازهایی است که صدایش را احتمالاً بارها شنیده‌اید، حتی اگر اسمش را نمی‌دانستید. صدای نرم و گرم آن در موسیقی کلاسیک، صدای پرتحرکش در جاز و حتی بعضی قطعات موسیقی ایرانی، باعث شده کلارینت جایگاه خاصی بین سازهای بادی پیدا کند.
اما چیزی که کلارینت را جذاب‌تر می‌کند، جزئیاتی است که معمولاً در معرفی‌های معمول این ساز گفته نمی‌شوند. مثلاً می‌دانستید کلارینت در محدوده‌ای خاص می‌تواند صدایی بسیار بم‌تر از چیزی که از ظاهرش انتظار دارید تولید کند؟ یا اینکه یک تغییر کوچک در نحوه دمیدن می‌تواند رنگ صدای آن را کاملاً عوض کند؟

کلارینت در ابتدا قرار نبود این‌قدر محبوب شود!

کلارینت امروزی از یک ساز قدیمی‌تر به نام «شالومو» (Chalumeau) تکامل پیدا کرده است. شالومو تعداد محدودی نت در اختیار نوازنده قرار می‌داد و بیشتر در محدوده صوتی بم کاربرد داشت.
نکته جالب اینجاست که چیزی که بعدها به نقطه قوت کلارینت تبدیل شد، در ابتدا یک مشکل محسوب می‌شد: تغییر رجیستر و تولید نت‌های بالاتر.
سازسازان با اضافه کردن کلیدها و تغییر طراحی ساز، کم‌کم امکان دسترسی به محدوده‌های بالاتر را فراهم کردند و کلارینت به سازی بسیار انعطاف‌پذیر تبدیل شد.
یعنی کلارینتی که امروز می‌شناسیم، نتیجه یک طراحی ثابت از ابتدا نبوده؛ بلکه طی سال‌ها تغییر کرده تا بتواند از یک صدای نسبتاً محدود به سازی با گستره صوتی قابل‌توجه تبدیل شود.

چرا کلارینت این‌قدر راحت از بم به زیر می‌رود؟
یکی از ویژگی‌های عجیب کلارینت، توانایی آن در جابه‌جایی بین محدوده‌های صوتی مختلف است.
کلارینت برخلاف بسیاری از سازهای بادی چوبی، از نظر آکوستیکی رفتاری خاص دارد. شکل داخلی لوله و بسته بودن انتهای آن باعث می‌شود ساز در شرایط خاص بتواند اکتاو را به‌صورت متفاوتی نسبت به بسیاری از سازهای هم‌خانواده تجربه کند.
به همین دلیل است که کلارینت می‌تواند از صدای بم و عمیق به صدایی بسیار زیر و درخشان برسد؛ بدون اینکه لازم باشد اندازه ساز به همان نسبت بزرگ‌تر شود.
این ویژگی یکی از دلایلی است که کلارینت برای اجرای ملودی‌های بسیار متنوع مناسب است.

کلارینت فقط با «دمیدن» صدا تولید نمی‌کند
اگر تا امروز فکر می‌کردید صدای کلارینت فقط به خاطر عبور هوا از داخل لوله ایجاد می‌شود، داستان کمی پیچیده‌تر است.
صدای کلارینت با کمک قمیش تولید می‌شود. قمیش قطعه‌ای باریک است که روی دهانه ساز قرار می‌گیرد و با جریان هوا به ارتعاش درمی‌آید.
در واقع نوازنده مستقیماً لوله ساز را به صدا درنمی‌آورد؛ بلکه این ارتعاش قمیش است که جریان هوا را به ارتعاشات صوتی تبدیل می‌کند.
جالب‌تر اینکه جنس، ضخامت، سختی و حتی وضعیت رطوبت قمیش می‌تواند روی حس نوازنده و رنگ صدای کلارینت تأثیر بگذارد.
به همین دلیل دو نوازنده ممکن است با کلارینت‌های مشابه، صدایی کاملاً متفاوت داشته باشند.

یک کلارینت می‌تواند صدای «خواننده» داشته باشد!

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های کلارینت، انعطاف‌پذیری رنگ صوتی آن است.
کلارینت می‌تواند صدایی نرم، تیره و آرام داشته باشد و در شرایط دیگر، صدایی روشن، تیز و پرانرژی تولید کند.
به همین دلیل در بسیاری از قطعات، کلارینت می‌تواند نقش چیزی شبیه به یک «خواننده» را ایفا کند؛ یعنی ملودی را با حالتی بیان‌گر اجرا کند، نه صرفاً نت‌ها را پشت سر هم بنوازد.
این ویژگی یکی از دلایلی است که کلارینت در موسیقی جاز و موسیقی کلاسیک تا این اندازه مورد توجه قرار گرفته است.

صدای کلارینت فقط به انگشت‌های نوازنده بستگی ندارد
ممکن است تصور کنید اگر دو نفر دقیقاً نت‌های یکسانی را با انگشت‌گذاری یکسان اجرا کنند، صدایشان هم باید تقریباً مشابه باشد.
اما در کلارینت این‌طور نیست.
نفس، فشار هوا، حالت لب‌ها، فرم دهان، زبان و حتی میزان باز بودن دهان می‌توانند روی صدای ساز اثر بگذارند.
به همین دلیل در آموزش کلارینت، فقط یاد گرفتن جای انگشت‌ها کافی نیست. نوازنده باید به‌مرور کنترل تنفس و اصطلاحاً «امبوشور» یا حالت قرارگیری دهان و لب‌ها را هم یاد بگیرد.
این همان جایی است که صدای یک هنرجوی مبتدی کم‌کم از صدای یک نوازنده باتجربه فاصله می‌گیرد.

چرا صدای بعضی کلارینت‌ها خیلی «بم و مخملی» است؟
کلارینت یک خانواده بزرگ دارد و همه کلارینت‌ها صدای یکسانی ندارند.
مثلاً کلارینت باس صدایی بسیار بم‌تر و عمیق‌تر از کلارینت سی‌بمل دارد و به همین دلیل بیشتر برای ایجاد عمق در ارکسترها و گروه‌های موسیقی استفاده می‌شود.
در طرف دیگر، کلارینت‌هایی با محدوده صوتی بالاتر هم وجود دارند که صدایی روشن‌تر و تیزتر دارند.
پس وقتی کسی می‌گوید «صدای کلارینت»، در واقع درباره یک دنیای صوتی بزرگ صحبت می‌کند؛ نه فقط یک نوع ساز.

کلارینت در جاز یک شخصیت کاملاً متفاوت پیدا می‌کند

اگر کلارینت را فقط با موسیقی کلاسیک بشناسید، احتمالاً با شنیدن صدای آن در جاز متوجه تفاوت بزرگی خواهید شد.
نوازندگان جاز از امکاناتی مثل تغییرات ظریف در شدت صدا، ویبراتو، بند کردن نت‌ها و تکنیک‌های بیانی مختلف استفاده می‌کنند تا کلارینت حالتی بسیار آزادتر و شخصی‌تر پیدا کند.
در واقع در جاز، نوازنده فقط نت نمی‌زند؛ با ساز جمله‌بندی می‌کند و به آن شخصیت می‌دهد.
به همین دلیل شنیدن یک قطعه کلارینت جاز می‌تواند تصور شما از صدای این ساز را کاملاً تغییر دهد.

یک نکته عجیب درباره جنس بدنه کلارینت
وقتی اسم «ساز بادی چوبی» را می‌شنویم، ممکن است تصور کنیم تمام کلارینت‌ها الزاماً از چوب ساخته شده‌اند.
اما همیشه این‌طور نیست.
کلارینت‌ها در طول تاریخ با مواد مختلفی ساخته شده‌اند؛ از جمله چوب، پلاستیک و مواد مصنوعی.
کلارینت‌های پلاستیکی معمولاً برای هنرجویان و استفاده‌های روزمره گزینه‌های مقاومی هستند و در برابر شرایط محیطی حساسیت کمتری نسبت به برخی مدل‌های چوبی دارند.
از طرف دیگر، بسیاری از نوازندگان حرفه‌ای به کلارینت‌های چوبی علاقه دارند، چون ویژگی‌های صوتی و حسی خاصی ارائه می‌کنند.
بنابراین «چوبی بودن» لزوماً به معنی «بهتر بودن برای همه» نیست؛ نوع استفاده، سطح نوازندگی و شرایط نگهداری هم اهمیت دارد.

کلارینت ساز کوچکی است، اما مراقبت زیادی می‌خواهد
یکی از اشتباهات رایج تازه‌کارها این است که فکر می‌کنند چون کلارینت نسبتاً کوچک و سبک است، نگهداری از آن هم ساده است.
در حالی که رطوبت داخل ساز می‌تواند به‌مرور دردسرساز شود، مخصوصاً در سازهای چوبی.
به همین دلیل نوازنده باید بعد از تمرین، داخل ساز را تمیز و خشک کند و قمیش را نیز به شکل مناسبی نگهداری کند.
برای کلارینت چوبی، تغییرات شدید دما و رطوبت هم می‌تواند اهمیت داشته باشد.
یعنی بخشی از نوازندگی حرفه‌ای کلارینت، قبل و بعد از نواختن اتفاق می‌افتد!

چرا کلارینت برای شروع موسیقی می‌تواند انتخاب جالبی باشد؟

کلارینت شاید در نگاه اول سازی تخصصی به نظر برسد، اما جذابیت آن این است که از همان ابتدا می‌تواند هنرجو را با چند بخش مهم موسیقی درگیر کند: کنترل نفس، گوش دادن به کیفیت صدا، ریتم، ملودی و هماهنگی انگشت‌ها.
البته تولید صدای تمیز در روزهای اول ممکن است برای بعضی افراد چالش‌برانگیز باشد و این موضوع کاملاً طبیعی است.
اگر کسی واقعاً به صدای کلارینت علاقه داشته باشد، یادگیری آن می‌تواند تجربه متفاوتی نسبت به سازهایی مثل پیانو یا گیتار ایجاد کند؛ چون در کلارینت، بخشی از موسیقی مستقیماً از نفس خود نوازنده شکل می‌گیرد.

جمع‌بندی
کلارینت از آن سازهایی است که هرچه بیشتر درباره‌اش بدانید، جزئیات جذاب‌تری پیدا می‌کنید. از نقش قمیش در تولید صدا گرفته تا تأثیر نفس و فرم دهان نوازنده، از تفاوت صدای کلارینت سی‌بمل و باس تا حضور پررنگ آن در موسیقی جاز، همه نشان می‌دهند که این ساز بسیار بیشتر از چیزی است که در نگاه اول به نظر می‌رسد.
شاید به همین دلیل است که کلارینت برای یک نفر صدایی آرام و مخملی دارد و برای شخص دیگری می‌تواند پرهیجان، بازیگوش و حتی شبیه صدای یک خواننده به گوش برسد.
اگر به یادگیری این ساز فکر می‌کنید، شناخت همین جزئیات می‌تواند کمک کند قبل از خرید ساز یا شروع آموزش آنلاین کلارینت، انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشید.